काठमाडौं । नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक सिजन दशैंको मुखमा चीनसँग जोडिएका प्रमुख व्यापारिक नाका प्रभावित हुँदा व्यवसायीको अरबौं रुपैयाँको कारोबार जोखिममा परेको छ। रसुवाको रसुवागढी–केरुङ नाका भोटेकोशी बाढीबाट क्षतिग्रस्त भएको लामो समय बितिसक्दा पनि पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउन सकेको छैन। उता सिन्धुपाल्चोकको तातोपानी नाकाबाट हुने कार्गो आवागमनसमेत प्रभावित छ भने रसुवागढी र तातोपानीको विकल्पका रूपमा अघि सारिएको मुस्ताङको कोरला नाका जोड्ने सडक पनि बाढी–पहिरोको चपेटामा परेको छ।

यसले दशैंका लागि चीनबाट सामान आयात गरेर बजारमा पठाउने तयारीमा रहेका व्यवसायीलाई प्रत्यक्ष मारमा पारेको छ। अझ विडम्बना, चाडपर्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण व्यापारिक समय नजिकिँदै गर्दा सरकारले तीनवटै उत्तरी व्यापारिक मार्गलाई सहज बनाउने गरी प्रभावकारी वैकल्पिक व्यवस्था र तीव्र समन्वय गर्न नसकेको व्यवसायीको गुनासो छ।

बाढीले रसुवागढी बन्द गर्‍यो, पुनः सञ्चालनको प्रतीक्षा लम्बिँदै
भदौ १० गते भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले रसुवागढी क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्‍याएपछि नेपाल–चीन स्थल व्यापारको महत्वपूर्ण मार्ग अवरुद्ध भयो। बाढीले सडक, पुल तथा नाकासँग सम्बन्धित पूर्वाधारमा क्षति पुर्‍याएपछि चीनबाट आउने ठूलो परिमाणको सामान बाटोमै रोकिएको छ।

रसुवागढी नाका नेपालको चीनसँगको प्रमुख व्यापारिक नाकामध्ये एक हो। दशैं–तिहारका लागि चीनबाट आयात गरिने लत्ताकपडा, जुत्ताचप्पल, इलेक्ट्रोनिक्स, सजावटका सामग्री, मेसिनरी तथा अन्य उपभोग्य वस्तुको ठूलो हिस्सा यही मार्गबाट आउने गर्छ।

तर विपत्तिपछि नाकालाई तत्काल अस्थायी रूपमा सञ्चालनमा ल्याउने, वैकल्पिक मार्गको क्षमता बढाउने र व्यवसायीको रोकिएको सामान व्यवस्थापन गर्ने विषयमा सरकारको तयारी अपेक्षाअनुसार प्रभावकारी देखिएन।

बाढीले पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको अवस्थामा पुनर्निर्माण समय लाग्नु स्वाभाविक भए पनि त्यस अवधिका लागि वैकल्पिक व्यापारिक मार्गलाई व्यवस्थित बनाउने र व्यवसायीको आपूर्ति शृंखला नटुट्ने गरी तत्कालीन कार्ययोजना बनाउनुपर्ने माग उठेको छ।

तातोपानी पनि भरपर्दो विकल्प बन्न सकेन
रसुवागढी बन्द भएपछि व्यवसायीको स्वाभाविक विकल्प सिन्धुपाल्चोकको तातोपानी नाका थियो। काठमाडौंसँग नजिक भएकाले तातोपानीबाट सामान ल्याउँदा ढुवानी समय र लागत तुलनात्मक रूपमा कम पर्छ। तर रसुवागढीको विकल्पका रूपमा तातोपानीलाई पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन गर्न नसक्दा व्यवसायीले अपेक्षित राहत पाएनन्।

एउटा नाका बन्द भएपछि अर्को नाकाबाट व्यापार बढाउने रणनीति तत्काल लागू गर्नुपर्ने भए पनि त्यसअनुसार पूर्वाधार, भन्सार प्रक्रिया, सडक व्यवस्थापन र मालवाहक सवारीको आवागमनलाई व्यवस्थित गर्न सरकार चुकेको व्यवसायीको आरोप छ। यसको परिणाम एउटै बनेको छ—चीनबाट सामान ल्याउने व्यवसायीका लागि वैकल्पिक बाटो खोज्नु बाध्यता बनेको छ।

कोरला पनि विकल्प बन्न नपाउँदै सडक अवरुद्ध
रसुवागढी र तातोपानी दुवै प्रभावित भएपछि सरकारले र व्यवसायीले मुस्ताङको कोरला नाकातर्फ ध्यान दिएका थिए। पछिल्लो समय कोरला नाकाबाट कन्टेनर तथा विद्युतीय सवारीसाधनको आवागमन उल्लेख्य रूपमा बढेको थियो। यसले एउटा महत्वपूर्ण सम्भावना देखाएको थियो—नेपालले चीनसँगको व्यापारका लागि उत्तरी नाकाको विविधीकरण गर्न सक्छ।

तर असोजको वर्षा, बाढी र पहिरोले बेनी–जोमसोम–कोरला सडकखण्डका विभिन्न भागमा क्षति पुर्‍याएपछि कोरला पनि सहज विकल्प बन्न सकेन। यस अवस्थामा सरकारले कोरला जोड्ने सडकलाई प्राथमिकताका साथ मर्मत गरी कम्तीमा चाडपर्वको आपूर्ति प्रभावित नहुने गरी अस्थायी यातायात सञ्चालन गराउनुपर्ने व्यवसायीको अपेक्षा थियो। तर सडक मर्मतको गति र वैकल्पिक व्यवस्थाले व्यवसायीको तत्कालको आवश्यकता सम्बोधन गर्न सकेको छैन।

तीन नाका प्रभावित, सरकारको विकल्प कहाँ?
अहिलेको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न यही हो—रसुवागढी बन्द भएपछि तातोपानीलाई पूर्ण क्षमतामा किन परिचालन गर्न सकिएन? तातोपानी प्रभावित भएपछि कोरला जोड्ने सडकलाई आपत्कालीन प्राथमिकतामा किन राखिएन? प्राकृतिक विपत्ति अचानक आउन सक्छ। तर विपत्तिपछि आपूर्ति शृंखला कसरी जोगाउने भन्ने तयारी सरकारको जिम्मेवारी हो।

रसुवागढीमा ठूलो क्षति भएको अवस्थामा त्यसलाई पुनःनिर्माण गर्न समय लाग्ने अनुमान पहिल्यै गर्न सकिन्थ्यो। त्यस अवधिमा तातोपानी र कोरलालाई वैकल्पिक व्यापारिक मार्गका रूपमा अधिकतम क्षमतामा सञ्चालन गर्ने योजना बनाउन सकिन्थ्यो।

तर अहिले अवस्था उल्टो देखिएको छ। रसुवागढी बन्द भयो, तातोपानी प्रभावकारी विकल्प बन्न सकेन र कोरला जाने सडकसमेत अवरुद्ध भयो। तीनवटै मार्ग प्रभावित हुँदा व्यवसायीका लागि तत्काल प्रयोग गर्न सकिने भरपर्दो उत्तरी व्यापारिक मार्ग नै कमजोर बनेको छ।

दशैंको सामान बाटोमै, व्यवसायीको लगानी जोखिममा
चाडपर्व लक्षित व्यापारका लागि व्यवसायीले महिनौँअघि चीनमा सामान अर्डर गर्छन्। बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिएर सामान खरिद गर्ने व्यवसायी पनि धेरै छन्। दशैंको बिक्री अवधि छोटो हुन्छ। त्यसैले सामान एक–दुई महिना ढिला आइपुग्दा सामान्य व्यापारिक ढिलाइ मात्र हुँदैन, व्यवसायीको सम्पूर्ण सिजनको कारोबार नै प्रभावित हुन सक्छ।

कन्टेनर लामो समय रोकिँदा ढुवानी खर्च बढ्छ। भण्डारण, कन्टेनर डिटेन्सन, बैंक ब्याज र अन्य अतिरिक्त लागत थपिन्छ। अन्ततः यस्तो लागत उपभोक्ताले तिर्नुपर्ने मूल्यमा जोडिन सक्छ। यसको अर्थ नाका बन्द हुनुको असर सीमामा सामान बोकेर बसेका व्यवसायीमा मात्र सीमित हुँदैन। काठमाडौंसहित देशभरका व्यापारी र अन्ततः उपभोक्ताको खल्तीमा त्यसको असर पर्न सक्छ।

सरकारका लागि विपत्ति व्यवस्थापनको परीक्षा
चीनसँगको व्यापारिक नाका बन्द भएको यो पहिलो घटना होइन। भूकम्प, पहिरो, हिमपात तथा अन्य प्राकृतिक विपत्तिका कारण तातोपानी र रसुवागढी नाका विगतमा पनि प्रभावित हुँदै आएका छन्।

तर पटक–पटकको अनुभवपछि पनि नेपालले एक नाका बन्द हुँदा अर्को नाकाबाट व्यापार निरन्तर सञ्चालन गर्न सक्ने बलियो आपत्कालीन व्यापारिक प्रणाली विकास गर्न नसक्नु अहिलेको संकटको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी बनेको छ।व्यवसायीको माग अहिले ठूलो होइन—बाटो खोल, विकल्प देऊ र रोकिएको सामानलाई बजारसम्म पुग्ने वातावरण बनाऊ।

सरकारले पुनर्निर्माणका दीर्घकालीन योजना अघि बढाउनुका साथै तत्कालका लागि तातोपानी र कोरला नाकालाई अधिकतम क्षमतामा सञ्चालन गर्ने, सडकमा आपत्कालीन मर्मत टोली परिचालन गर्ने, भन्सार प्रक्रिया सहज बनाउने र चीनसँग उच्चस्तरीय समन्वय गरेर रोकिएको व्यापार खुलाउने काम गर्नुपर्ने देखिन्छ।

अन्यथा दशैंको मुखमा चीनसँगका व्यापारिक नाका बन्द हुनु प्राकृतिक विपत्तिको समस्या मात्र रहने छैन। सरकारको कमजोर पूर्वतयारी, सुस्त समन्वय र वैकल्पिक व्यापारिक मार्ग व्यवस्थापनको कमजोरीका कारण व्यवसायी र उपभोक्ताले थप मूल्य चुकाउनुपर्ने अवस्था बन्न सक्छ। प्रश्न अब नाका कहिले खुल्छ भन्ने मात्र होइन—नाका बन्द हुँदा पनि देशको व्यापार कसरी चलिरहन्छ भन्ने हो।