काठमाडौँ — काठमाडौँ जिल्लाको उत्तर–पूर्वी क्षेत्रमा रहेको गोकर्णेश्वर नगरपालिका पर्यटन, कृषि, पशुपालन, हस्तकला तथा घरेलु उद्योगका दृष्टिले सम्भावनायुक्त स्थानीय तहका रूपमा अघि बढिरहेको छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा, प्राकृतिक स्रोत, कृषि उत्पादन र बढ्दो बजार पहुँचलाई आर्थिक विकासको आधार बनाउँदै नगरपालिकाले उद्यमशीलता तथा स्थानीय उद्योग प्रवर्द्धनका कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिएको जनाएको छ।

शहरी र ग्रामीण भूगोलको मिश्रित स्वरूप रहेको गोकर्णेश्वरमा धार्मिक पर्यटनदेखि प्रकृतिमा आधारित पर्यटन, व्यावसायिक कृषि, पशुपालन, खाद्य तथा आतिथ्य व्यवसाय, हस्तकला र साना तथा घरेलु उद्योगसम्म विस्तारको पर्याप्त सम्भावना रहेको नगरपालिकाको बुझाइ छ। यसका लागि नीतिगत सहजीकरण, सीप विकास, पूर्वाधार विस्तार र स्थानीय उत्पादनको बजारीकरणमा जोड दिइएको छ।

धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटनको बलियो आधार
गोकर्णेश्वरको पर्यटन विकासको प्रमुख आधार धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा हुन्। गोकर्णेश्वर महादेव मन्दिर, उत्तरबाहिनी तथा सुन्दरीजल क्षेत्र धार्मिक पर्यटकका महत्वपूर्ण आकर्षणका रूपमा रहेका छन्। यी क्षेत्रलाई व्यवस्थित रूपमा पर्यटनसँग जोड्न सके होटल, रिसोर्ट, रेस्टुरेन्ट, होमस्टे तथा अन्य आतिथ्य व्यवसाय विस्तार हुने सम्भावना देखिन्छ।

त्यस्तै, सुन्दरीजल, तारागाउँ, मुलखर्क तथा शिवपुरी–नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज आसपासका क्षेत्र प्रकृतिमा आधारित पर्यटन, पदयात्रा, हाइकिङ तथा मनोरञ्जनका लागि आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्ने आधारमा रहेका छन्। प्राकृतिक सौन्दर्य र धार्मिक पर्यटनलाई एकीकृत गर्दै पर्यटकीय पूर्वाधार विकास गर्न सके स्थानीय स्तरमा रोजगारी तथा आयआर्जनका अवसर बढाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ।

माथिल्लो भेगमा व्यावसायिक कृषिको सम्भावना
गोकर्णेश्वरको माथिल्लो भेग कृषि तथा पशुपालनका लागि पनि सम्भावनायुक्त मानिन्छ। विशेषगरी वडा नम्बर १, २ र ३ का क्षेत्रमा व्यावसायिक तरकारी खेती, फलफूल उत्पादन तथा पुष्प व्यवसाय विस्तार गर्न सकिने सम्भावना रहेको नगरपालिकाले जनाएको छ।

कृषि उत्पादनलाई परम्परागत खेतीमा मात्र सीमित नराखी प्रशोधन, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ र बजारीकरणसँग जोड्न सके कृषकको आम्दानी बढाउन सकिने देखिन्छ। त्यसैगरी, दुग्ध उत्पादन तथा पशुपालनलाई दूध, दही, घ्यू, पनिरलगायत प्रशोधित उत्पादनसँग जोडेर मूल्य अभिवृद्धि गर्ने सम्भावना पनि रहेको छ।नगरपालिकाले कृषि तथा पशुपालनमा आधारित उद्यमलाई प्रोत्साहन गर्न अनुदान तथा प्राविधिक सहयोगका कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको जनाएको छ।

हस्तकला र घरेलु उद्योगमा नयाँ अवसर
गोकर्णेश्वरको जोरपाटी तथा आसपासका क्षेत्र हस्तकला, गलैँचा, फेल्ट, गार्मेन्ट तथा बुटिक व्यवसायका लागि समेत परिचित छन्। स्थानीय सीप, दक्ष जनशक्ति र बजारको पहुँचलाई उपयोग गर्दै यी उद्योगलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोडेर थप प्रतिस्पर्धी बनाउन सकिने सम्भावना छ।

पछिल्लो समय बेकरी, कफी शप, रेस्टुरेन्ट तथा विभिन्न खाद्य परिकारसँग सम्बन्धित साना व्यवसायको विस्तारले पनि स्थानीय उद्यमशीलताको दायरा फराकिलो बनाउँदै गएको छ। स्थानीय उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने, ब्रान्डिङ गर्ने र डिजिटल माध्यमबाट बिक्री–वितरण विस्तार गर्ने नीति अवलम्बन गर्न सके घरेलु तथा साना उद्योगले थप बजार पाउन सक्ने देखिन्छ।

प्राकृतिक स्रोतलाई उद्यमसँग जोड्ने प्रयास
गोकर्णेश्वरमा प्राकृतिक स्रोतमा आधारित उद्योग विकासको सम्भावना पनि रहेको छ। सुन्दरीजल तथा शिवपुरी क्षेत्रका पानीका स्रोतलाई वातावरणीय मापदण्ड पालना गर्दै उपयोग गर्न सके प्रशोधित पिउने पानी उद्योग सञ्चालनको सम्भावना रहेको बताइएको छ।

त्यसैगरी नदीजन्य स्रोतको वैज्ञानिक र वातावरणमैत्री व्यवस्थापनमार्फत निर्माण सामग्री तथा बालुवा प्रशोधनसँग सम्बन्धित उद्योगलाई व्यवस्थित गर्न सकिने आधार रहेको छ। यस्ता उद्योग सञ्चालन गर्दा वातावरण संरक्षण, स्रोतको दिगो उपयोग र कानुनी मापदण्डलाई समान रूपमा प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता भने देखिन्छ।

कानुनी र नीतिगत आधार निर्माण
उद्योग तथा व्यवसाय प्रवर्द्धनका लागि नगरपालिकाले विभिन्न ऐन, नियम तथा कार्यविधि कार्यान्वयनमा ल्याएको जनाएको छ। कृषि व्यवसाय प्रवर्द्धन ऐन–२०७६ अन्तर्गत कृषि तथा पशुपालनमा आधारित उद्यमलाई अनुदान तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिएको छ। 

त्यस्तै, बालुवा प्रशोधन उद्योग सञ्चालन कार्यविधि–२०७७ मार्फत प्राकृतिक स्रोतमा आधारित उद्योगलाई व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरिएको छ। बजार व्यवस्थापन तथा अनुगमन ऐन–२०८१ ले स्थानीय बजारको व्यवस्थापन, अनुगमन तथा स्वस्थ व्यावसायिक वातावरण निर्माणमा सहयोग पुर्‍याउने नगरपालिकाको अपेक्षा छ।

सीप विकासमा युवालाई प्राथमिकता
स्थानीय युवायुवती तथा महिलालाई स्वरोजगार र उद्यमशीलतातर्फ आकर्षित गर्न नगरपालिकाले विभिन्न सीपमूलक तालिम सञ्चालन गर्दै आएको छ। बरिस्ता, बेकरी, सिलाइ–कटाइ, हस्तकला तथा उद्यमशीलता विकाससम्बन्धी तालिमसँगै विद्युतीय सवारी साधनको बढ्दो प्रयोगलाई ध्यानमा राखेर ‘इलेक्ट्रिक भेहिकल टेक्निसियन’ तालिमसमेत सञ्चालन गरिएको छ।बजारको मागअनुसार सीपयुक्त जनशक्ति उत्पादन गर्न सकिएमा रोजगारीका अवसर सिर्जना हुनुका साथै स्थानीय स्तरमै नयाँ उद्यम स्थापना गर्न सकिने सम्भावना छ।

सडक र पूर्वाधारले बजार पहुँच विस्तार गर्दै
उद्योग तथा व्यवसाय विकासका लागि आवश्यक पूर्वाधार निर्माणलाई पनि नगरपालिकाले प्राथमिकतामा राखेको छ। विभिन्न सडक स्तरोन्नति तथा ढलान योजनामार्फत ग्रामीण तथा शहरी क्षेत्रबीचको पहुँच विस्तार गर्ने प्रयास भइरहेको छ।माइतीनेपाल–पाखाथोक–नयाँपाटी सडक तथा माथिल्लो भेगका ओखेनी र मुलखर्क क्षेत्रका सडक सुधार योजनाले स्थानीय उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्‍याउन सहज बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।स्थानीय उत्पादनको लागत घटाउन, कृषि तथा औद्योगिक कच्चा पदार्थको ढुवानी सहज बनाउन र पर्यटकीय क्षेत्रसम्म पहुँच विस्तार गर्न सडक पूर्वाधारको महत्वपूर्ण भूमिका रहने देखिन्छ।

‘एक घर, एक धारा’देखि औद्योगिक उपयोगसम्म
खानेपानी व्यवस्थापनतर्फ नगरपालिकाले ‘एक घर, एक धारा’ अभियानलाई अघि बढाएको जनाएको छ। सुन्दरीजल तथा शिवपुरी क्षेत्रका पानीका स्रोतलाई व्यवस्थित रूपमा उपयोगमा ल्याउने प्रयास भइरहेको छ।खानेपानीको सहज पहुँचले नागरिकको दैनिक जीवन सहज बनाउनुका साथै पानीमा आधारित साना तथा घरेलु उद्योग सञ्चालनका लागि समेत आवश्यक आधार तयार गर्न सक्ने देखिन्छ।

कृषि तथा पशुपालनमा अनुदान
कृषि तथा पशुपालनमा आधारित उद्यमलाई प्रोत्साहन गर्न नगरपालिकाले विभिन्न अनुदान कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको जनाएको छ। विशेषगरी गाईभैँसी पालन प्रवर्द्धन तथा कृषि व्यवसाय विकास योजनामार्फत कृषक र उद्यमीलाई आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउने प्रयास भइरहेको छ।कृषि उत्पादन, पशुपालन, प्रशोधन र बजारीकरणलाई एउटै मूल्य शृंखलामा जोड्न सके स्थानीय अर्थतन्त्रलाई थप चलायमान बनाउन सकिने सम्भावना छ।

वडा तहबाटै व्यवसाय दर्ताको सुविधा
व्यवसाय सञ्चालनलाई सहज बनाउन वडा तहबाटै साना तथा घरेलु उद्योग दर्ता गर्ने व्यवस्था मिलाइएको नगरपालिकाले जनाएको छ। व्यवसायमैत्री वातावरण निर्माणका लागि कर तथा शुल्कमा विभिन्न सहुलियतका नीति अवलम्बन गरिएको पनि नगरपालिकाको भनाइ छ।स्थानीय तहबाटै व्यवसायसम्बन्धी सेवा उपलब्ध हुँदा नयाँ उद्यमीलाई प्रशासनिक प्रक्रियामा सहजता हुने र अनौपचारिक रूपमा सञ्चालन भइरहेका व्यवसायलाई औपचारिक अर्थतन्त्रमा ल्याउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

‘एक वडा, एक विशिष्ट उत्पादन’मा जोड
गोकर्णेश्वरको दीर्घकालीन आर्थिक विकासका लागि स्थानीय विशेषता र स्रोतमा आधारित उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। ‘एक वडा, एक विशिष्ट उत्पादन’को अवधारणालाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सके प्रत्येक वडाको मौलिक उत्पादन तथा सीपलाई बजारसँग जोड्न सकिने सम्भावना छ।त्यसैगरी, वातावरणमैत्री औद्योगिक ग्रामको अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्न सके साना तथा घरेलु उद्योगलाई व्यवस्थित स्थान, पूर्वाधार र सेवा उपलब्ध गराउन सकिनेछ।

समग्रमा गोकर्णेश्वर नगरपालिका धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटन, कृषि तथा पशुपालन, हस्तकला, खाद्य तथा आतिथ्य व्यवसाय र साना तथा घरेलु उद्योगका लागि सम्भावनायुक्त क्षेत्रका रूपमा विकास हुने आधारमा छ। अबको चुनौती भनेको यी सम्भावनालाई छरिएका गतिविधिमा सीमित नराखी उत्पादन, प्रशोधन, ब्रान्डिङ, बजारीकरण, पर्यटन र रोजगारीसँग जोडिएको एकीकृत स्थानीय आर्थिक मोडल निर्माण गर्नु हो।नीतिगत सहजीकरण, सीप विकास, पूर्वाधार विस्तार, निजी क्षेत्रसँग सहकार्य र स्थानीय उत्पादनको बजार सुनिश्चित गर्ने कामलाई निरन्तरता दिन सके गोकर्णेश्वरको स्थानीय अर्थतन्त्र थप गतिशील बन्न सक्ने देखिन्छ।